<<
>>

CВЕТАПОГЛЯД І ПОСТФАЛЬКЛОР Э.К. Дарашэв1ч

Спецыялюты у галіне камунікацыі некалькі дзесяцігоддзяу таму падлічылі, што прыкладна да 80% жыццёваважнай светапогляднай шфармацып дзіця атрымлівае да пачатку школьных заняткау.

1нфармацыя у гэты перыяд перадаецца выключна вусным шляхам, асацыятыуна і эмацыйна афарбавана, і у пэунай ступені з’яуляецца архетыпічнай. Мехашзмы набыцця першаснага «глыбокакарэннага» светапогляду амаль щэнтычны і у традыцыйным, і у шдустрыяльным асяродках, паколькі аперуюць такімі паняццямі, як «маці», «бацька», «сябар», «свае», «чужынцы», «радасць», «боль», «неба», «хата», «я», «шшы чалавек», «разам», «паасобку» і г.д.

Натуральна, што у традыцыйным грамадстве асноуныя сродкі фарміравання светапогляду - галоуным чынам гульня, праца, абрад, матчына мова, песня, казка і г.д. Як сцвярджаюць аналітакі: «На Беларусі да з’яулення пісьменнасці першасныя элементы асветы базіраваліся на канонах і ведах народнай педагогікі. Яны былі арганічнай часткай усяго жыцця грамадства, найбольш праяуляліся у працоуным навучанні», - з чаго зразумела, што традыцыйная культура як светапоглядна-выхаваучы комплекс паспяхова і этнаэкалапчна перадавалася вусным шляхам «з пакалення у пакаленне» [4, с. 204]. Таму роля глыбокакарэнных традыцыйных ведау кожнай этшчнай супольнасці (і эмацыйна- мастацкага, і рацыянальна-дасведчага плана), якія багата прадстаулены у фальклорных жанрах народа - сапрауды выключная.

Аутэнтычны (юнуючы у натуральным вясковым асяроддзі) фальклор беларусау найбольш «завязаны» на этнаэкалапчных тэмах (роднай зямлі, працэсу вегетацып аграрных культур, супольнага грамадскага побыту) і сімвалічна адлюстраваных у іх касмалапчных уяуленнях. Натуральна - яго роля у выхаванш (і сёння таксама) - адмысловая. У далучэнш дзіцяці да культурнай спадчыны фальклор - мастацтва вуснай традыцып - адыгрывае асаблівую ролю. Напрацягу тысячагоддзяу ён паустае як духоуна-маральнае і эмацыйнае поле, на якім гадаваліся дзіцячыя душы шматлікіх пакаленняу беларусау і іх этнасау- продкау.

Сувязь міфалогіі і найважнайшых формау фальклору выяулялася як у мастацка- сюжэтных лініях моуных жанрау, так і у полімастацкім сінкрэтызме старэйшых за гаворкі абрадау. Яна фарміравала вобразны шэраг шмат якіх чароуных казак, балад, абрадавых песень, гульняу і танцау, змест якіх пабудаваны на традыцыйныйнай аксіялогіі - гуманістычных і этнаэкалапчных каштоунасцях. Будаунічым матэрыялам гэтых вобразоу была перадусім родная мова этнасу - гутарковая народная мова, што карэннем сваім звязаная з глыбокай даунінаю.

Класічныя мастацтва і літаратура гарадской еурапейскай цывілізацыі запазычваюць вобразы і моуныя формы у глыбінях фальклору, транслюючы іх у сучасную эпоху. Такім чынам, у культуры нацып звычайна здзяйсняецца працэс сінтэзу дыяхрону і сінхрону. Без іх няма культурнай спадчыны як цэльнага сацыякультурнага феномену. Але ж самі сабою міф, мова, фальклор - яшчэ не пстарычная свядомасць, а толькі базавы этап развіцця свядомасці. І у антагензге, і у сінхроне яны - свядомасць транспстарычная, - а яна уласціва народам на пэун^1х этапах пстарычнага развіцця, і далёка не заусёды на першасных і прымпыуных. Архетыпічнасць карэннага светапогляду таксама транспстарычна і універсальна, як і базавыя каштоунасці месцамі яшчэ нядрэнна захаванага (так складаліся пакуль абставшы) беларускага фальклору (вясковы лад жыцця - гарантыя захавання аутэнтычнага фальклору - на мяжы ХХ-ХХІ стагоддзя імкліва дэфармуецца, і прагназаваць яго далейшы лёс сёння складана, але трэба - Э.Д.). Напэуна, таму вобразны і архетытчны свет фальклору блізкі і зразумелы дзіцячаму светапогляду, прывабны і щкавы дзіцяці, пакуль маладога чалавека ад іх не пачынаюць адвабліваць спакусы дарослага жыцця, якіх так шмат у сучаснасным шдустрыяльным грамадстве.

Глабалізацыя і «выбух камунікацыі» мяжы ХХ-ХХІ стагоддзяу, дзякуючы якім любая інфармацыя становіцца дасціпнай для абмеркавання за лічан^ія гадзіны «ад Бостана да

Будапешта» значна ускладнілі працэсы выхавання асобы. Часам у «базавыя» архетыпы культуры, якія «упітвае» сучасная урбанізаваная моладзь, трапляюць генетычны не уласщвыя іх продкам архетыпы і каштоунасці (трэба памятаць, што гэтыя працэсы нельга пускаць «на самацёк», бо часам «новыя каштоунасці» з’яуляюцца не адвольна, а мэтанамравана - у геапалітычных, не звязаных з інтарэсамі народа мэтамі, а, хутчэй, пярэчаць яго штарэсам - Э.Д.).

Але адпаведна адной з найвядомых у культуралогіі канцэпцый развіцця грамадства - канцэпцып Тойнбі, - кожны «:выклш» нараджае «адказ». Таму мы сёння назіраем у культуры і мастацтве панараму з’яу з этнакаранямі, якія маюць прыстаук і канчаткі нью-, пост-, этна - і -фьюжн. А густа «замешаны» на сімбіёзе сацыяльных рухау, акадэмічных даследаванняу і культурных шавацый фальклорны рух другой паловы ХХ стагоддзя ва Усходняй Еуропе нарадзіу цікавы і неадназначны феномен - постфальклор, большую частку якога складаюць традыцыйна зарыентаваныя на этшчную спадчыну з’явы. (Постфальклор - шырокае паняцце, якое ахоплівае гарадскі фальклор, карпаратыуны (фальклор медыкау, археалагау, студэнтау), інтэрнэт-фальклор. У артыкуле перавага аддадзена этшчна арыентаванаму постфальклору - сучаснай творчасці аматарау ка- ранёвай нацыянальнай культуры - Э.Д.).

Згодна з традыцыяй сацыялапчных і культуралапчных даследаванняу навукоуцау Прыбалтыкі [6, с. 1] я аднашу да постфальклору дзейнасць сучасных этшчна арыентаваных мастацкіх маладзёжных аб’яднанняу, якія практыкуюць вусныя формы перадачы фальклорных адзінак, кантактуюць з носьбітамі традыцыі, бяруць удзел у абрадавых практыках, захоуваюць каранёвы этнаграфічны стыль выканання, узбагачаюць фальклорныя стандарты уласным творчым унёскам [1, с. 13-14]. Месца іх існавання (урбашстычныя асяродкі ці вёска), на мой погляд, сёння, - калі Еуропа (дауно) і Расія (зараз) вёску амаль «страцілі», а Беларусь рэчашнасць няспынна «укручвае» у «варонку» аналагічных працэсау, - доуга абмяркоуваць не мае сэнсу: за дыскусіямі не паспеем іх апісаць. Але постфальклор - з’ява, вядома, пераважна урбашстычная, гарадская.

Прыклады, якія мы можам назіраць сёння у нашых гарадскіх фальклорных аб’яднаннях, сведчаць аб вышэйсказаным вельмі красамоуна. Мне давялося пабачыць выступленні постфальклорных калектывау у рамках мінскай прэзентацып Рэспубліканскага фестывалю фальклорнага мастацтва «Берагіня», дзе яны стаялі на адной сцэне з вясковымі дзіцячымі гуртамі, на якіх дэфшщыя «постфальклор», вядома, амаль не распаусюджваецца.

Вясковыя удзельнікі праекта - гэта «дзщячыя фальклорна^тнаграфічнщя ансамблі»: жыхары прыроднага вясковага ландшафту, якія шчыльна кантактуюць са старэйшымі носьбітамі фальклорнай аутэнтым. Іх з’яуленне сёння - гэта пераканаучае сведчанне аб магчымасщ арганічнай сувязі малодшага і сталага пакаленняу носьбітау традыцыйнай культуры Беларусі, іх мастацкага і маральнага кантакту, самой перспектывы захавання нематэрыяльнай культурнай спадчыны нашай крашы. Асабліва мяне уразілі калектывы «Берагіня», «Верабейкі», «Калыханка» і «Куманёк». Прычым два апошнія, акрамя фестывальнай сцэны, мне пашчасціла пабачыць у іх Доме фальклору у вёсцы Міханавіч! пад Мінскам.

Міханавічы - вельмі своеасаблівая вёска. Змешчаная «у арбіце» сталщы, яна не захавала каранёв^1х фальклорных жанрау і кіраунік мясцов^іх гуртоу Ларыса Рыжкова пры навучанні выкарыстоувае аУдыёзапісы фальклорн^іх спевакоу, зроблен^ія навукоуцамі, і перыядычна ладзіць сустрэчы сваіх выхаванцау з аутэнтычным калектывам вёсм Ананчыцы, што на Салiгоршчыне [3, с. 32]. Уражанні аб лістападаускім наведванні Міханавіцкага Дома фальклору у мяне «трымцяць» дагэтуль. Усе «фальклорныя» дзеці былі у строях, яны спявалі, гулялі у «Сіта», «Грушку», уважліва пазіралі на дарослых, якія неузабаве наладзілі танцы пад дуду. Дзеці далучылшя (без асаблів^іх запрашэнняу). Я пабачыу, як насамрэч ажыццяуляецца сувязь пакаленняу: сам^іх маленькіх прыводзш бацькі, якія у 1980-я таксама быгш удзельнікамі узорнага калектыва «Калыханка». Гэта - для Беларусі прынцыпова новы феномен: в^іхаваная прафесійным педагогам «у фальклорных традыцыях» ва умовах сацыякультурнай установы моладзь арганічна і паслядоуна далучае да традыцыі ужо сваіх

уласных дзяцей.

Трэба падкрэслщь значэнне асобы Рыжковай, як дасведчанага, вопытнага педагога, якая атрымала якасную адукацыю у піцерскім універстце культуры, мае уласныя тэарэтычныя напрацоукі. Яна спалучае тэорыю і практыку фалькларыстыкі, сама «жыве» жыццём сваіх выхаванцау у «адваяваным у абыдзённасщ» «фальклорным» часе, які перыядычна выводзщь іх да эмацыйна насычанай камушкацып, разняволенасці, творчых адкрыццяу, самаудасканалення.

Яе калектывы - неаднаразовыя госці «Берагіні», падобных ёй фальклорных праектау замежжа, лаурэаты фальклорных фэстау «Пінск-94», «Беларусь - мая песня», удзельнікі змены этнакультурнага выхавання у НДАЛ «Зубраня», фестывалю «Славянскі базар», фестывалю архаічнщх спевау «Найстарэйшыя песні Еуропы» у Любліне, «Музыка утрацона» у Кракаве (Польшча), фальклорных фэстау у Роуна і Харкаве (Украіна), удзельнікі першага складу рок-гурта «Yr’ja» (іх галасы гучаць на першым CD калектыва), удзельнікі канцэртау тэатральнага гурта «Лицедеи», Вячаслава Бутусава (рок-гурт «Наутилус помпилиус») і Зміцера Рэвякіна (рок-гурт «Калинов мост»). У рэпертуары ансамбля абрадавыя і працоуныя, пазаабрадавыя песні, танцы і гульні Беларусі. У дыскаграфіі калектыва толькі адзін, але вельмі добры дыск: Калыханка (2004).

Уключананыя у «арбіту» мінскага мегаполісу Міханавічы са сваім Домам фальклору Ларысы Рыжковай - сёння адзін з найяскравых, на маю думку, прыкладау постфальклору на Беларусі. Але не адзшы. Падобную дзейнасць праводзяць: у Цэнтры культуры г.п. Любань - Сяргей Выскварка, у мінскай маладзёжнай суполцы «Ліцьвіны» - Уладзь Бярберау, у Нацыянальным цэнтры мастацкай творчасці (г. Мінск) - Таццяна Пладунова і шэраг шшых таленавыых і апантаных педагогаУ-лідэрау. Магчыма, у адрозненне ад постфальклорных суполак Прыбалтыю, нашыя - менш спантанныя і больш «!нтэграваныя» у афщыйныя сацыяльныя інстытуцыі. Аднак, калі прааналізаваць сістему грантау і сацыяльных праектау, на якую абапіраюцца у сваёй дзейнасці літоУцы і латышы, невядома - хто больш незалежны ад «правілау гульні», якія прапаноувае аматарам фальклору сучасная глабалізаваная рэчаіснасць.

Як педагог з 60-гадовым стажам я б хацеу з усёй адказнасцю адзначыць, што такіх выхаваных, этычных, арганічных маладых людзей, як дыпламанты фестывалю «Берагіня» (з Акцябршчыны, Мётчы, Любані, Міханавіч, Асіповічау, Мінску), якія прыходзяць навучацца на спецыялізацыю «Этнафоназнауства» (кірунку «Фальклор» спеціяльнасці «Народная творчасць» БДУКМ) зараз цяжка пабачыць.

Выхавауча-адукацыйны праект «Берагіня» стауся сапрауды сродкам камушкацып, абмену вопытам паміж навукоуцамі і педагогамі, якія распрацоуваюць і «фальклорнаютнаграфічнщ» і «постфальклорны» кірункі этнакультурнага выхавання. Выхаваная «у фармаце» «Берагіні» моладзь вядзе сябе заусёды вельмі прыстойна, добра вучыцца, паспяхова рэалізоУвае сябе творча. Відавочна, ім ад дзяцінства (рознщмі сродкамі і у рознай ступені) бщлі прывітыя фрагменты «глыбокакарэннага» светапогляду, уласцівага носьбітам традыцыг А складов^ія в^іхаваучага праекту, які накіравау іх «прафесійна» і шмат у чым светапоглядна - Рэспублшанскага фестывалю фальклорнга матацтва «Берагіня» (умовы рэалізацыі і падрыхтоУкі да яго) - быгш створаны штучна, але прадумана і сютэмна. Таму сёння я магу павіншаваць стваральнікау канцэпцып праекта, неаб^1якавых да лёсу нашай крашы і яе народа - навукоуцау-фалькларыстау Міколу Козенку, Тамару Варфаламееву і іх калег - з тым, што засеянае імі некалі «насенне» сёння дало плённыя «парасткі» і «на абшарах вясковай глебы» і «на асфальце».

Вялікі патэнцыял духоунага росту, неабыякавасць да традыцыйных каштоунасцей з боку «асфальтавай» постфальклорнай моладзі мне давялося пабачыць на міжнародна вядомай Страле у Веткаускім раёне. Арганізаваная «у складчыну» студэнцкай мінскай моладдзю фальклорная вандроука за 350 кіламетрау на Поудзень - гэта ужо сам па сабе учынак. Але гэта быу не «студэнцкі пікнік». Калі 13 мая 2010 года мінскія дзяучаты апранулі фальклорныя строі і сталі у адзін карагод з генетычна таленавітымі спявачкамі Неглюбкі і Стаубуна і «далі стрэльны гук» (Над песнямі Стралы вв. Неглюбка і Стаубун з Веткаускага раёна Гомельскай вобласці у 2010 г. са студэнтамі у Мінску працавалі мае калегі - выкладчыю кафедры этналогл і фальклору БДУКМ - Таццяна Пладунова, Наталля Петухова і Ларыса Рыжкова - Э.Д.), маскоускія аматаркі стараверскай традыцыі, якія пад’яджаюць штогод на Стралу «у пошуках каранёу» значна паспакайнелі у сваіх памкненнях «возродить старинный обряд». Мяне ізноу уразіла прыстойнасць і этычнасць мінскай моладзі і маіх студэнтау у адносінах да культуры продкау. Сапрауды: калі культура мае патэнцыял «уцягваць у сваю арбіту» новыя пакаленні, а моладзь да гэтага (няхай і не масава) імкнецца - «яшчэ не усё згублена», трэба толькі ахоуваць і не замінаць - і лінія духоунасці і традыцыі будзе падоужана.

Як мне тлумачыл^ сёння у фестывальных і адукацыйных праектах этнакультурнага выхавання працэс навучання збольшага пачынаецца з побытавага танца і гульні як найдэмакратычных фальклорных жанрау. Значэнне этнічна афарбаваных рухау, традыцыйнай харэаграфіі, актуалізаванае Міколам Козенкам і яго калегамі нельга недаацэньваць. Яшчэ адзін з заснавальнікау эмпірызму у філасофіі Джон Лок, на якога спасылалася большасць агульнавядомых філосафау-асветнікау ва уласных «Думках аб выхаванш» казау: «Здаровы дух у здаровым целе - гэта вельмі кароткая, але ёмютая формула шчасця на гэтым свеце» [5, с. 251]. Мы упэунены, што у фальклорных аб’яднаннях, якія існуюць і на вёсцы, і «на асфальце» дзеці маюць і першае, і другое. Бо у працэсе дзейнасці такіх гуртоу актуалізуюцца традыцыйныя нормы паводзін, згодна якім, напрыклад, палова часу на беларускім вяселлі адводзілася на «актыуныя, безупынныя танцы» [2, с. 33]. Не дзіва, што у прцэсе знаёмства са скарбамі народнага мастацтва асобы, «уцягнутыя у арбіту» этнакультурнага выхавання шмат рухаюцца - гуляюць і танчаць, але адначасова выхоуваюць свае пачуцці, этыку узаемадачыненняу, густ.

Я магу канстатаваць, што постфальклорны шлях для беларускай светапогляднай парадыгмы - шлях выхавання у перспектыве вельмі прыстойных, развыых, патрыятычна арыентаваных маладых людзей. Асабліва гэта актуальна для сучаснага горада, які імкліва губляе сувязь з этнічнымі каранямі сваіх жыхароу. Французскія асветнікі казалі: «L’homme est toute l’edukasion» (чалавек - гэта цалкам выхаванне-адукацыя). Насамрэч, я зауважыу - тыя, хто выхаваны у фальклорных аб’яднаннях - розняцца (відавочна у лепшы бок) ад тых, хто выхоуваецца без традыцый, толькі «асфальтавай» вуліцай, школьнай «казёншчынай» і штэрнэтам. На жаль, колькасць апошніх будзе павялічвацца. Таму задача фарміравання светапогляду сродкамі постфальклору - адна з найбольш актуальных для тэарэтыкау культуры і адукацып, філосафау, педагогау і выхавацеляу у ХХІ стагоддзі.

Літаратура

  1. Дарашэв1ч, Э. Постфальклор: да пытання вывучэння генезісу і футуралапчных штэнцый // Аутэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання: зборнік навуковых прац удзельнікау IV Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцыи (Мінск, 29-30 красавіка 2010 г.) / БДУКМ; рэдкал.: Мажэйка М.А (адк. рэд.) [і інш.]. - Мінск, 2010. - С. 12-15.
  2. Козенка, М. Традыцыйнае вяселле Мядоцкага краю / М. Козенка, А. Абрамовіч. - Мінск, 2005.
  3. Рыжкова, Л. Вопыт супрацоуніцтва узорнага ансамбля «Калыханка» з фальклорна-этнаграфічным калектывам вёскі Ананчыцы // Аутэнтычны фальклор: праблемы вывучэння, захавання, пераймання: зборнік навуковых прац удзельнікау III Міжнароднай навукова-практычнай канферэнцын (Мінск, 2930 красавіка 2009 г.) / БДУКМ; рэдкал.: Мажэйка М.А (адк. рэд.) [і інш.]. - Мінск, 2009. - С. 32-34.
  4. Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. - Т. 1: А - Беліца. - Мінск, 2001.
  5. Libera, Z. Oswiecenie. - Warszawa, 1974.
  6. Menuo Juodaragis: XIII nepriklausomas post-folk alternative muzikos ir siuolaikines baltp kulturos festi- valis. - Vilnius, 2010.

<< | >>
Источник: Авторский коллектив. ФИЛОСОФИЯ В БЕЛАРУСИ И ПЕРСПЕКТИВЫ МИРОВОЙ ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ КУЛЬТУРЫ Минск «Право и экономика» 2011. 2011

Еще по теме CВЕТАПОГЛЯД І ПОСТФАЛЬКЛОР Э.К. Дарашэв1ч:

  1. ОГЛАВЛЕНИЕ
  2. CВЕТАПОГЛЯД І ПОСТФАЛЬКЛОР Э.К. Дарашэв1ч